ก่อนจัดวันตรวจ HIV ในที่ทำงาน ฝ่ายบุคคลควรรู้ว่าประกาศกระทรวงแรงงานปี 2563 ให้นายจ้างส่งเสริมการตรวจเลือดหาเอชไอวีด้วยความสมัครใจและเป็นความลับ สิ่งที่ต้องวางให้ชัดก่อนวันงานมีสามเรื่อง คือไม่มีใครถูกกดดันให้ตรวจ ผลตรวจไม่ย้อนกลับมาถึงบริษัท และผลตรวจไม่มีผลต่องานของใคร
ถ้าอ่านแค่บรรทัดเดียว ให้จำว่า บริษัทเป็นเจ้าของสถานที่กับเวลา ส่วนการตรวจ ผลตรวจ และการดูแลต่อ เป็นเรื่องระหว่างพนักงานกับหน่วยบริการสุขภาพ
จัดวันตรวจ HIV ในที่ทำงาน ประกาศกระทรวงแรงงานให้นายจ้างทำอะไร
ประกาศกระทรวงแรงงาน เรื่องการป้องกันและการบริหารจัดการด้านเอดส์ในสถานประกอบกิจการ ลงวันที่ 5 พฤศจิกายน 2563 พูดถึงการตรวจไว้สองด้าน ด้านแรกคือตอนรับคนเข้าทำงาน การรับสมัครและการจ้างงานต้องไม่มีการตรวจหาเอชไอวี ไม่ให้แสดงหลักฐานว่าไม่มีเชื้อ และไม่เอาเรื่องนี้มาเป็นเงื่อนไขจ้างงาน
ด้านที่สองคือการดูแลคนที่ทำงานอยู่แล้ว ประกาศให้นายจ้างส่งเสริมการตรวจเลือดหาเอชไอวีด้วยความสมัครใจและเป็นความลับ โดยมีการให้ข้อมูลและคำปรึกษาทั้งก่อนและหลังตรวจ เพื่อเตรียมความพร้อมด้านอารมณ์และจิตใจ ฉบับเดียวกันยังให้ส่งเสริมสิทธิในการรักษาความลับส่วนบุคคล จัดระบบเก็บรักษาข้อมูลส่วนบุคคลของลูกจ้างที่มีเชื้อเอชไอวี และให้มีผู้รับผิดชอบงานด้านนี้ในสถานประกอบกิจการ
กรมควบคุมโรคเล่าผลสำรวจดัชนีตีตราและเลือกปฏิบัติในผู้มีเชื้อเอชไอวี ประเทศไทย ปี 2566 ว่าพบการถูกบังคับตรวจหรือเปิดเผยสถานะเพื่อใช้สมัครงานร้อยละ 4.3 โดยหน้าข่าวไม่ได้บอกว่าเป็นร้อยละของผู้ตอบกลุ่มใด
สมัครใจจริงในที่ที่มีหัวหน้ากับลูกน้อง หน้าตาเป็นแบบไหน
องค์การแรงงานระหว่างประเทศ (ILO) เปิดโครงการชวนคนทำงานตรวจเอชไอวีโดยสมัครใจชื่อ VCT@WORK ในปี 2556 คู่มือของโครงการซึ่งเครือข่ายผู้อยู่ร่วมกับเอชไอวีระดับโลก (GNP+) จัดทำร่วมกับ ILO ในปี 2558 เขียนว่า การตรวจในที่ทำงานสะดวกจนคนมาตรวจมากขึ้นได้ แต่ความสะดวกนั้นอาจเพิ่มความเสี่ยงที่ความลับจะรั่ว และโอกาสเกิดการบังคับ ทั้งแบบตั้งใจและไม่ตั้งใจ
เอกสารเรื่องชุดตรวจด้วยตนเองในที่ทำงาน ซึ่งองค์การอนามัยโลกทำร่วมกับ ILO เมื่อพฤศจิกายน 2561 เขียนว่า การตรวจเอชไอวีทุกแบบต้องสมัครใจจริงและปราศจากการบังคับ จะรับชุดตรวจหรือไม่เป็นทางเลือกของคนทำงาน คนทำงานไม่ควรถูกบังคับให้บอกผลตรวจหรือสถานะกับนายจ้างหรือใครก็ตาม และต้องไม่มีการเลือกปฏิบัติไม่ว่าจะรับชุดตรวจหรือไม่
บางคนที่ไม่มาตรวจรู้สถานะของตัวเองและรักษาอยู่แล้ว การไม่มาจึงไม่ควรถูกตีความ
ตัวอย่างข้างล่างนี้เราเรียบเรียงเอง ไม่ใช่ข้อกำหนดของหน่วยงานใด
- เขียนในประกาศว่าไม่ตรวจก็ได้ และไม่มีการจดว่าใครไม่มา
- ไม่ตั้งเป้าจำนวนคนตรวจเป็นรายแผนก
- ไม่ให้หัวหน้าพาทั้งทีมมาเข้าคิวพร้อมกัน
- เปิดหลายช่วงเวลา ให้แต่ละคนเลือกมาเองได้
- บอกช่องทางตรวจนอกที่ทำงานไว้ในประกาศเดียวกัน
วางระบบอย่างไร ไม่ให้ผลตรวจย้อนกลับมาถึงบริษัท
คู่มือของ ILO เขียนว่า ผลตรวจต้องแจ้งกับเจ้าตัวเท่านั้น เว้นแต่เจ้าตัวบอกเองว่าอยากให้คนในครอบครัว คู่ หรือเพื่อนสนิทรู้ด้วย และข้อมูลที่โยงถึงตัวบุคคลได้ต้องอยู่ในมือของคนที่มีพันธะรักษาความลับตามวิชาชีพเท่านั้น วิธีที่คู่มือยกไว้คือ ให้คนที่เห็นผลตรวจลงนามในข้อตกลงรักษาความลับ ใช้รหัสแทนชื่อในบันทึก และเก็บบันทึกแยกออกไป ไม่ให้เป็นส่วนหนึ่งของแฟ้มประวัติพนักงานของบริษัท
ตารางนี้เราสรุปจากหลักดังกล่าว แถวแรกกับแถวสุดท้ายเป็นข้อเสนอของเราเอง
| ข้อมูล | ใครถือ | บริษัทเกี่ยวแค่ไหน |
|---|---|---|
| รายชื่อคนที่มาตรวจ | หน่วยบริการ | ไม่ขอและไม่เก็บ |
| ผลตรวจรายคน | เจ้าตัวกับหน่วยบริการ | ไม่เห็น เว้นแต่เจ้าตัวเลือกบอกเอง |
| บันทึกการตรวจ | หน่วยบริการ | ไม่อยู่ในแฟ้มพนักงาน |
| ตัวเลขรวมของงาน | หน่วยบริการรวบรวม | ตกลงล่วงหน้าว่าจะได้ระดับไหน |
แถวสุดท้ายต้องคิดให้ดีถ้าที่ทำงานมีคนน้อย เพราะยอดรวมของคนไม่กี่คนก็ชี้ตัวได้ ส่วนตัวเลขที่หน่วยบริการเก็บมีอะไรบ้าง อ่านต่อที่ วัดผลกิจกรรมตรวจ HIV ด้วยตัวเลขอะไรบ้าง
ชวนหน่วยบริการไหนมาตรวจ และควรจัดคู่กับเรื่องอื่นไหม
คู่มือของ ILO แนะนำให้ที่ทำงานจับมือกับผู้ให้บริการตรวจและสถานที่รักษาที่หน่วยงานด้านเอดส์ของประเทศรับรอง และทำตามแนวปฏิบัติของประเทศนั้น ที่ทำงานที่ไม่มีบริการสุขภาพของตัวเองให้วางทางส่งต่อไปยังบริการที่มีอยู่ และการตรวจในที่ทำงานต้องเชื่อมกับบริการดูแลรักษา
รายงานของ ILO ที่สรุปผลถึงธันวาคม 2559 เล่าว่าโครงการส่งเสริมการตรวจเอชไอวีผ่านกิจกรรมที่ตรวจหลายโรคไปพร้อมกัน เพื่อลดการตีตราและให้คนเข้ารับบริการง่ายขึ้น ตัวอย่างในรายงานมีการผูกกับโปรแกรมตรวจคัดกรองสุขภาพในซิมบับเว และการจัดในวันหรือสัปดาห์ความปลอดภัยและอาชีวอนามัยในยูเครนกับรัสเซีย ถ้าบริษัทมีงานแบบนี้อยู่แล้ว เราเสนอให้วางจุดตรวจเอชไอวีเป็นทางเลือกหนึ่งในงานนั้น และยังต้องถามความสมัครใจเป็นรายคน
ส่วนวิธีชวนคนและการใช้ชุดตรวจด้วยตนเองในงาน เรามีบทความแยกไว้แล้วที่ สร้างความต้องการตรวจ HIV ในงานรณรงค์ ทำอย่างไร
ก่อนวันงาน ฝ่ายบุคคลต้องมีอะไรเป็นลายลักษณ์อักษร
คู่มือของ ILO ให้เริ่มจากนโยบายเรื่องเอชไอวีของที่ทำงาน นโยบายต้องเขียนชัดว่า สถานะเอชไอวี ทั้งที่เป็นจริงและที่คนเข้าใจไปเอง จะไม่ถูกใช้เป็นเหตุเลือกปฏิบัติ ไม่ว่าเรื่องรับเข้าทำงาน การทำงานต่อ หรือโอกาสที่เท่าเทียม และควรมีช่องทางจัดการเมื่อความลับรั่ว
ฝั่งไทย ประกาศกระทรวงแรงงานให้นายจ้างคุ้มครองลูกจ้างที่มีเชื้อเอชไอวีให้ทำงานต่อได้ และให้ความเสมอภาคเรื่องสิทธิประโยชน์และสวัสดิการ
เอกสารที่ควรมีก่อนประกาศวันงาน เราเรียบเรียงเองได้ดังนี้
- นโยบายที่ผู้บริหารลงนาม ว่าผลตรวจไม่กระทบงาน
- ชื่อผู้รับผิดชอบงานด้านนี้ของบริษัท
- ข้อตกลงกับหน่วยบริการเรื่องการถือข้อมูล
- เส้นทางส่งต่อเมื่อมีคนต้องตรวจยืนยัน
- ประกาศถึงพนักงานที่บอกชัดว่าเป็นทางเลือก
ส่วนคำถามของพนักงานว่าควรตรวจเมื่อไรและตรวจแบบไหน ให้หน่วยบริการเป็นผู้ตอบ หรือแนะนำให้อ่านหน้า ตรวจ HIV เมื่อไหร่ดี และควรเลือกการตรวจแบบไหน? ของมูลนิธิเพื่อรัก (Love Foundation) ประกอบ
คำถามที่พบบ่อย
พนักงานที่ไม่มาตรวจ ถือว่าไม่ให้ความร่วมมือไหม
ประกาศกระทรวงแรงงานใช้คำว่าสมัครใจ ส่วนเอกสารขององค์การอนามัยโลกกับ ILO เขียนว่าต้องไม่มีการเลือกปฏิบัติไม่ว่าคนทำงานจะรับชุดตรวจหรือไม่ เราจึงเสนอไม่ให้จดหรือนับว่าใครไม่มา
หัวหน้างานอยากรู้ว่าลูกทีมคนไหนไปตรวจ ตอบอย่างไร
ถ้าวางระบบตามคู่มือของ ILO บริษัทจะไม่มีข้อมูลนี้ให้ตอบ เพราะข้อมูลที่โยงถึงตัวบุคคลอยู่กับคนที่มีพันธะรักษาความลับตามวิชาชีพเท่านั้น
บริษัทเล็กไม่มีห้องพยาบาล จัดวันตรวจได้ไหม
คู่มือของ ILO ให้ที่ทำงานที่ไม่มีบริการสุขภาพของตัวเองวางทางส่งต่อไปยังบริการตรวจที่มีอยู่ และเขียนว่าองค์กรในพื้นที่ช่วยเรื่องสื่อความรู้กับข้อมูลบริการตรวจได้
พนักงานเลือกบอกบริษัทว่ามีเชื้อ ประกาศให้บริษัททำอะไร
ประกาศกระทรวงแรงงานให้นายจ้างคุ้มครองให้ทำงานต่อได้ ให้สวัสดิการอย่างเสมอภาค ช่วยให้ได้รับสิทธิการรักษาพยาบาลตามมาตรฐานกองทุนประกันสังคมและหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ แล้วแต่กรณี และส่งเสริมสิทธิในการรักษาความลับส่วนบุคคลของลูกจ้าง
พ่วงรายการตรวจ HIV ไปกับตรวจสุขภาพพนักงานประจำปีได้ไหม
ประกาศไม่ได้เขียนเรื่องตรวจสุขภาพประจำปีไว้ตรง ๆ แต่เงื่อนไขที่วางไว้คือสมัครใจ เป็นความลับ และมีข้อมูลกับคำปรึกษาก่อนและหลังตรวจ รายการที่เจาะตรวจทุกคนโดยไม่ถามจึงไม่ตรงกับเงื่อนไขนี้
สรุป
ประกาศกระทรวงแรงงานปี 2563 ให้นายจ้างส่งเสริมการตรวจเอชไอวีด้วยความสมัครใจและเป็นความลับ วันตรวจในที่ทำงานจึงควรตั้งอยู่บนสามเงื่อนไข คือสมัครใจจริง เป็นความลับ และไม่กระทบงาน ทั้งของคนที่ตรวจ คนที่ไม่ตรวจ และคนที่มีเชื้ออยู่แล้ว งานของฝ่ายบุคคลจึงไม่ใช่การตรวจ แต่เป็นการเตรียมนโยบาย หาหน่วยบริการมาร่วม และกันตัวเองออกจากข้อมูลรายคน
ถ้ายังไม่พร้อมทั้งสามเรื่อง เราแนะนำให้เลื่อนวันงานออกไปก่อน
หมายเหตุ บทความนี้ให้ข้อมูลความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัย และไม่ใช่คำแนะนำการใช้ยาเฉพาะบุคคล เรื่องยาและการรักษาเป็นการตัดสินใจร่วมกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลคุณ ไม่ควรซื้อ เริ่ม หยุด หรือปรับยาด้วยตัวเอง หากมีข้อสงสัยเกี่ยวกับสุขภาพของตัวเอง ปรึกษาเจ้าหน้าที่สาธารณสุขหรือคลินิกใกล้บ้านได้เสมอ
แหล่งอ้างอิง
- ประกาศกระทรวงแรงงาน เรื่องการป้องกันและการบริหารจัดการด้านเอดส์ในสถานประกอบกิจการ ลงวันที่ 5 พฤศจิกายน 2563 กองนิติการ กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน
- กรมควบคุมโรค: หยุดบังคับตรวจ หยุดใช้เอชไอวีเป็นเงื่อนไข หยุดตีตราและเลือกปฏิบัติ เผยแพร่ 20 พฤษภาคม 2567
- ILO: คู่มือ Respecting human rights in the implementation of the VCT initiative เผยแพร่ 2 มีนาคม 2558
- องค์การอนามัยโลกและ ILO: HIV self-testing at the workplace เอกสารเชิงนโยบาย พฤศจิกายน 2561
- ILO: รายงานโครงการ VCT@WORK สรุปผลถึงธันวาคม 2559




